Đền Trung Ba Vì - Chốn linh thiêng giữa muôn trùng núi Tản

Tích xưa lưu truyền trong sử sách
Theo Cuốn ngọc phả do Quản giám bách thần Nguyễn Hiển phụng sao năm 1737 còn lưu giữ tại Đền chép rằng: "Đền Trung là Tây cung Thần điện, nằm ở phía Tây kinh thành Thăng Long xưa, chức năng của ngôi Đền Trung này rất đặc biệt, dùng là nơi Tế lễ, cầu đảo - tâu bày các sự việc hàng năm vào các triều đại Đinh, Lê, Lý, Trần.

Đích thân Nhà vua và Hoàng hậu phải xa giá về Đền Trung lập đàn tế thiên, yết cáo trời đất tại đây.

Triều đại phong kiến của phong kiến cuối cùng của Việt Nam - Vua Bảo Đại cùng Hoàng hậu Nam phương, ra dự Đại hội Thể dục thể thao Bắc kỳ, đã xa giá về Đền Trung này, lập đàn Tế thiên, yết cáo trời đất ở đây và Đức vua cho khắc bài thơ trên vách đá 'Đền Trung hưng cảnh/Bảo Đại thập nhất niên' ". Hiện nay vẫn còn lưu giữ tại cổng cũ của Đền.

Đền Trung là một trong ba ngôi đền linh thiêng, nơi Đức Tản Viên Sơn Thánh (vị thần đứng đầu “Tứ bất tử” trong thần điện Việt).

Ngài làng là con rể thứ hai của Vua Hùng Vương thứ 18 đời 258 TCN.

Đức Tản Viên Sơn Thánh có công rất lớn với các triều đại và được sắc phong là: "An Nam quốc chủ kiêm Thượng đẳng Tản Viên tối linh thần - Đệ nhất bách thần - Nam thiên Thánh tổ" ngài còn được nhân dân suy tôn là cụ tổ trăm nghề, được bà Ma Thị Cao Sơn Thần Nữ mẹ nuôi giao lại toàn bộ vùng đất đai khe cừ, núi non và cai quản vùng trung sơn, che chở cho dân làng, điều hòa mưa nắng, giữ cho mùa màng được thuận hòa, cỏ cây tốt tươi…

Đền Trung mang dáng dấp của sự cân bằng, vừa mang ý nghĩa không gian tâm linh là nơi giao hòa giữa trời và đất, vừa thể hiện triết lý hài hoà giữa con người với thiên nhiên của nền văn minh lúa nước.

Đền nằm ở độ cao 601m so với mực nước biển, không quá gần đỉnh núi nhưng cũng không khuất dưới chân rừng.

Để tôn vinh công đức của Đức Tản Viên Sơn Thánh, người có công trị thủy, giúp dân làng thoát khỏi thiên tai. An Dương Vương (208 – 179TCN) đã cho xây dựng Đền Trung để tri ân những công lao to lớn của ngài.

Hình tượng Đức Tản Viên Sơn Thánh không chỉ là vị thần núi, mà còn là biểu trưng cho khát vọng chế ngự thiên nhiên, chống lại lũ lụt, bảo vệ sự sống của cư dân ven sông Hồng.

Thần phả còn ghi rõ, Sơn Thánh thường ngự tại dãy núi Tản, “lúc hiển linh trên đỉnh cao, khi giáng phúc nơi trung sơn”, vì thế mới hình thành hệ thống ba ngôi đền thờ theo thế núi, trong đó Đền Trung giữ vai trò đặc biệt, là nơi Thánh “định việc mưa nắng, xem xét phúc họa của muôn dân”.

Nơi tìm về sự tĩnh tại nguyên sơ

Khác với nhiều di tích mang dấu ấn quyền lực triều đại, Đền Trung hình thành và tồn tại chủ yếu từ nhu cầu tinh thần của cộng đồng, đó là tín ngưỡng thờ Đức Tản Viên Sơn Thánh, tín ngưỡng này không tách rời đời sống, mà song hành cùng nhịp sinh hoạt của người dân vùng Ba Vì qua nhiều thế kỷ.

Từ những nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, đến các kỳ tế lễ theo mùa nông nghiệp...Vì thế, Đền Trung trở thành không gian nơi con người gắn kết với tự nhiên bằng niềm tin và sự kính trọng.

Giá trị văn hoá của Đền Trung còn nằm ở một chữ "Cổ", vì ngôi đền giữ được sự mộc mạc nguyên sơ. Với lối kiến trúc truyền thống với quần thề hình chữ "Tam" phỏng quẻ "Càn" trong Kinh dịch, biểu tượng cho sự bền vững, không cầu kỳ, không phô diễn quyền uy, mà tuân theo nguyên tắc hài hòa với địa hình núi rừng.

Những nếp mái cong, hệ thống cột kèo gỗ lim sẫm màu vững chãi theo năm tháng, văn hoa chạm khắc không cầu kỳ nhưng tinh tế, sắc sảo… tất cả tạo nên một không gian trầm mặc, tĩnh tại để khách thập phương mỗi khi đến với Đền Trung tìm thấy sự bao giá, chở che và tìm thấy cho mình sự nhẹ nhàng trong tâm tưởng.

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, qua các triều đại, nếm trải sự biến thiên của thời cuộc, ngôi đền vẫn được người dân gìn giữ, trùng tu, không chỉ bằng vật liệu, mà bằng việc tiếp nối nghi lễ, truyền lại câu chuyện, duy trì niềm tin và vị thế linh thiêng của ngôi đền này luôn luôn tồn tại trong tâm thức của biết bao thế hệ cộng đồng cư dân nơi đây.

Điều đặc biệt khi tìm về với Đền Trung là cảm giác linh thiêng đến chính từ sự giản dị, dung hoà và hòa quyện với thiên nhiên.

Rừng cây bao quanh đền như một lớp áo che chở, giữ cho không gian nơi đây luôn mát lành, tĩnh tại…

Vào những ngày sớm tinh sương, khi mây mờ còn vờn lưng chừng núi, sương núi còn dọng đầy trên những cành lá, Đền Trung hiện ra mờ ảo trong sương, khiến cho nơi này vừa thực, vừa hư như chốn bồng lai nơi hạ giới.

Bên trong hậu cung Đền Trung, bức tượng Tản Viên Sơn Thánh được đặt chính giữa, với phong thái vừa uy nghiêm, vừa gần gũi đầy bao dung độ lượng.

Hai bên tả hữu là Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương, theo thầy Võ Tùng Lâm - Phó trương BQL di tích quốc gia Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng - kiêm thủ nhang Đền Hạ, Đền Trung, miếu thờ thuỷ thần cho biết: “Tượng Đức Tản Viên Sơn Thánh đã có từ rất lâu đời, đây là bảo vật quốc gia được bảo vệ rất an toàn và bảo mật ”.

Lễ hội Đền Trung diễn ra vào ngày 14 tháng Giêng Âm lịch hàng năm, dòng người lại tìm về Đền Trung, không chỉ để dâng hương cầu phúc, tìm sự nhẹ nhàng cho một năm hanh thông, mà còn để tìm lại nét văn hóa truyền thống về sự hài hoà giữ con người với thiên nhiên đã lắng sâu trong ký ức cộng đồng.

Lễ hội không ồn ào, không mang tính phô diễn, mà giữ được nét mộc mạc, trang nghiêm…

Theo ông Võ Tùng Lâm cho biết thêm: "Năm nay ngoài việc tổ chức các nghi lễ truyền thống như mọi năm.

Có điểm mới đặc biệt là đêm 12 tháng giêng sau chương trình văn nghệ chào mừng lễ khai hội tản viên sơn thánh sẽ có chương trình bắn pháo hoa nghệ thuật tầm trung thời lượng 15 phút diễn ra tại sân hội của di tích đền hạ."

"Liên quan đến các hoạt động xung quanh việc lễ hội tản viên sơn thánh có phần lễ và phần hội, phần lễ gồm có tổ chức tế rước nước, tổ chức các nghi lễ truyền thống, phần hội, tổ chức các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc dân tộc của đồng bào người Mường và người giao của địa phương như, đẩy gậy đi cả kheo ném còn, bắn nỏ leo núi, cờ tướng vật và thi đấu bóng chuyền hơi nam nữ", ông Tùng Lâm chia sẻ.

Đền Trung vẫn giữ được dáng vẻ trầm mặc hiếm có, không chỉ là di tích lịch sử – văn hóa, mà còn là lời nhắc nhở về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, giữa hiện tại và nguồn cội.

Ở đó, tín ngưỡng không tách rời đời sống, mà luôn thấm vào từng bước chân của người hành hương khi muốn tìm về sự bình yên và tĩnh tại.

Có lẽ, giá trị lớn nhất của Đền Trung không nằm ở tuổi đời hay truyền thuyết từ ngàn xừa truyền lại, mà ở đây mỗi chúng ta biết chậm lại, lắng nghe và thấu hiểu mình, thấu hiểu đời giữa núi rừng Ba Vì.

Giữa những đổi thay không ngừng của thời cuộc, ngôi đền vẫn ở đó, như một mạch nguồn bền bỉ, âm thầm chảy trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt.

Đoàn hành hương rời Đền Trung, chắc mỗi người trong chúng tôi đều thấy lòng nhẹ hơn.

Và hiểu rằng, có những di tích lịch sử không cần kể nhiều câu chuyện lớn. Bởi lẽ, sự tồn tại đủ lâu để tự nói lên ý nghĩa của mình – bằng sự trầm lặng, bằng rừng cây và bằng những cảm nhận lặng lẽ của khách hành hương khi ghé qua thăm đền giữa ngàn trùng núi Tản.