Giữa khu phố tấp nập xe cộ đi lại, chúng tôi có dịp ghé chân đến đền Quán Thánh, ngôi đền nằm ngay cạnh Hồ Tây tại số 190 phố Quán Thánh, phường Ba Đình, Hà Nội. Đền Quán Thánh - trấn Bắc trong hệ thống Thăng Long tứ trấn, một biểu tượng văn hóa tâm linh của mảnh đất Kinh Kỳ đã đi vào sử sách.

Đền Quán Thánh hay còn biết đến với tên gọi Trấn Vũ Quán. Với vẻ đẹp cổ kính và chiều sâu lịch sử, nơi đây là điểm đến tâm linh nổi bật, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương đến tham quan, lễ bái. 

Cổng đền Quán Thánh tọa lạc trên đường Thanh Niên với thiết kế cột trụ là bốn con phượng hoàng đấu lương và các cặp câu đối đỏ vô cùng nổi bật. Phía sau cổng ngoài là tam quan gồm 2 tầng và 3 cửa. Tại gác tam quan chính có đặt một quả chuông đồng được đúc từ đời vua Lê Hy Tông năm 1677. Trong ca dao, thơ ca Việt Nam đã có câu mang tiếng chuông nơi đây:

Sau khi đi qua cổng tam quan, phóng viên Báo Pháp Luật Việt Nam ghi nhận nhiều văn bia tạc khắc lưu lại các thời điểm trùng tu đền. Bên cạnh là khu vực sân bái, nơi sắp xếp, bày biện lễ vật. Tại nhà bái đường cũng có một pho tượng bằng đồng được đúc từ thời chúa Trịnh. Các hình tượng trong đền đều được điêu khắc một cách tỉ mỉ, tinh xảo, mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời nhà Lê.

Theo những gì ghi chép được tìm thấy trên các văn bia và tài liệu sử sách, đền Quán Thánh được xây dựng vào đầu thời nhà Lý. Đền được trùng tu và cải tạo nhiều lần vào các năm 1677, 1768, 1838, 1841, 1856 và 1893.

Đến thời vua Lê Hy Tông, chúa Trịnh Tạc giao cho con là Trịnh Căn di tạo pho tượng Thánh Trấn Vũ và Trấn Vũ Quán. Lúc bấy giờ, nghệ nhân Vũ Công Chấn là người trực tiếp chỉ đạo đúc pho tượng Huyền Thiên Trấn Vũ đền Quán Thánh bằng đồng hun để thay thế cho pho tượng làm bằng gỗ trước đó.

Năm 1794, dưới triều vua Cảnh Thịnh, Đô đốc Tây Sơn Lê Văn Ngữ cho đúc thêm một chiếc khánh đồng lớn, đặt tại chính điện. Đến thời vua Minh Mạng, trong một chuyến tuần thú Bắc Thành, ngôi đền được đổi tên thành Chân Vũ Quán. Tên gọi này được khắc bằng chữ Hán trên nóc cổng tam quan, trong khi bức hoành đề tên Trấn Vũ Quán vẫn được lưu giữ tại Bái đường.

Năm 1842, vua Thiệu Trị đến thăm đền Quán Thánh và ban tiền để đúc vòng vàng đeo lên pho tượng Thánh Trấn Vũ.

Ngày nay, di tích vẫn được biết đến với hai tên gọi là Đền Quán Thánh và Trấn Vũ Quán. Trong đó, chữ “Quán” bắt nguồn từ cụm từ “Đạo quán”, chỉ nơi thờ tự của Đạo giáo. Đầu năm 1962, Đền Quán Thánh cùng chùa Trấn Quốc được công nhận là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. 

Đền Quán Thánh cùng đền Bạch Mã, đền Kim Liên và đền Voi Phục tạo thành Thăng Long Tứ Trấn – hệ thống di tích gắn với lịch sử hình thành và phát triển của kinh thành Thăng Long.

Ngày 18/1/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 93/QĐ-TTg xếp hạng di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long Tứ Trấn là Di tích quốc gia đặc biệt. Sự ghi nhận này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa của di tích, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy di sản một cách có trách nhiệm.

Việc gìn giữ đền Quán Thánh không chỉ dừng ở tu bổ kiến trúc, bảo quản hiện vật mà còn cần bảo vệ những yếu tố gốc, phát huy giá trị tư liệu và nâng cao ý thức cộng đồng. Hoạt động tín ngưỡng, tham quan cũng cần gắn với việc giữ gìn cảnh quan và ứng xử văn minh tại di tích.

Qua nhiều thế kỷ, đền Quán Thánh vẫn là một phần ký ức văn hóa của Thăng Long – Hà Nội. Bảo tồn ngôi đền cũng chính là gìn giữ những giá trị lịch sử, nghệ thuật và tín ngưỡng để trao truyền cho các thế hệ mai sau.

Thực hiện: Phạm Duy - Anh Thư - Giáp Thảo