Trong làn gió nhẹ trời thu của Hà Nội, phóng viên Báo Pháp luật Việt Nam có dịp ghé thăm đền Bạch Mã - ngôi đền trấn Đông trong hệ thống Thăng Long tứ trấn, tọa lạc tại số 76 phố Hàng Buồm, giữa lòng phố cổ nhộn nhịp.

Bước qua cánh cổng đền, không gian thờ tự hiện lên với những mái ngói cổ, hàng cột gỗ, ban thờ và các chi tiết chạm khắc tinh xảo, mang đậm dấu ấn kiến trúc truyền thống.

Trái ngược với nhịp sống tấp nập bên ngoài, bên trong đền mang vẻ trầm mặc, yên tĩnh. Những lớp kiến trúc nối tiếp nhau cùng hệ thống cột gỗ lớn, cửa đền và các mảng chạm khắc trang trí góp phần tạo nên diện mạo cổ kính của di tích, lưu giữ những giá trị lịch sử và văn hóa của đất Thăng Long qua nhiều thế kỷ.

Đền Bạch Mã có bố cục hình chữ Tam, với phương đình ở phía trước. Nét đặc sắc của công trình là hệ thống mái vòm hình “vỏ cua”, nối phương đình với khu Đại bái, tạo nên sự liên kết giữa các hạng mục kiến trúc. Bên cạnh giá trị kiến trúc, ngôi đền còn lưu giữ hệ thống bia đá và nhiều đồ thờ tự, góp phần phản ánh lịch sử tu bổ cũng như đời sống tín ngưỡng qua các thời kỳ.

Những cánh cửa gỗ mở ra khu vực bên trong, để lộ hệ thống cột, ban thờ và các đồ thờ tự được bài trí theo trật tự. Sự kết hợp giữa kiến trúc gỗ, màu nâu trầm của vật liệu, sắc đỏ và ánh vàng trên các chi tiết trang trí tạo nên diện mạo đặc trưng của không gian thờ tự.

Nhắc đến đền Bạch Mã là nhắc đến thần Long Đỗ và truyền thuyết về việc xây dựng kinh thành Thăng Long dưới thời vua Lý Thái Tổ. Câu chuyện về ngựa trắng đã trở thành một phần quan trọng trong ký ức dân gian gắn với ngôi đền, đồng thời góp phần lý giải tên gọi Bạch Mã được lưu truyền đến ngày nay.

Theo truyền thuyết, khi vua Lý Thái Tổ cho xây dựng thành Thăng Long vào năm 1010, việc đắp thành nhiều lần gặp trở ngại. Nhà vua cầu thần Long Đỗ phù trợ, sau đó một con ngựa trắng xuất hiện, để lại dấu chân dẫn đường. Nhà vua cho xây thành theo dấu chân ấy và công việc cuối cùng hoàn thành.

Câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ, thể hiện niềm tin của người xưa vào sự phù trợ của thần linh đối với kinh thành.

Đền Bạch Mã còn giữ vị trí trấn Đông trong hệ thống Thăng Long tứ trấn, cùng với đền Voi Phục ở phía Tây, đền Kim Liên ở phía Nam và đền Quán Thánh ở phía Bắc. Bốn ngôi đền gắn với tín ngưỡng thờ các vị thần bảo hộ kinh thành, phản ánh đời sống tâm linh của cư dân Thăng Long qua nhiều thời kỳ.

Ngày 18/1/2022, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 93/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long tứ trấn là di tích quốc gia đặc biệt, trong đó có đền Bạch Mã.

Từ huyền tích ngựa trắng đến tín ngưỡng thờ thần Long Đỗ, đền Bạch Mã không chỉ được nhận diện qua kiến trúc và hiện vật mà còn qua những câu chuyện dân gian đã gắn bó với lịch sử văn hóa Thăng Long.

Bước sâu vào khu vực thờ tự, những mảng chạm khắc trên gỗ, hoành phi, câu đối và các đồ thờ được bài trí trang trọng tạo nên một không gian giàu chi tiết. Các họa tiết trang trí, sắc màu và cách sắp xếp đồ thờ góp phần thể hiện nghệ thuật trang trí truyền thống trong kiến trúc tín ngưỡng.

Cùng với đó, giá trị của đền Bạch Mã còn được lưu giữ qua hệ thống bia đá, sắc phong và các đồ thờ tự có giá trị. Nội dung trên những tấm bia ghi lại sự tích ngôi đền, hoạt động thờ tự và những lần tu bổ qua các thời kỳ.

Đây là nguồn tư liệu góp phần làm rõ lịch sử biến đổi của di tích, đồng thời phản ánh vị trí của tín ngưỡng thờ thần Long Đỗ trong đời sống văn hóa Thăng Long.

Đặc biệt, không gian thờ tự được tổ chức với các lớp ban thờ, cột gỗ và hệ thống trang trí nối tiếp nhau. Từ những chi tiết ở tiền đường đến khu vực thờ chính, mỗi hạng mục góp phần tạo nên tổng thể kiến trúc của di tích.

Việc nghiên cứu các hiện vật và dấu tích kiến trúc vì thế không chỉ nhằm xác định giá trị cổ xưa của công trình, mà còn giúp tìm hiểu những biến đổi diễn ra qua thời gian. Di tích hiện hữu là kết quả của quá trình gìn giữ, sửa chữa và tiếp nối, trong đó những dấu tích thuộc các thời kỳ khác nhau cùng góp phần tạo nên diện mạo ngày nay.

Hình tượng ngựa trắng nổi bật giữa hệ thống đồ thờ và các chi tiết trang trí trong khu vực thờ tự. Cùng với truyền thuyết về thần Long Đỗ, hình tượng này góp phần tạo nên dấu ấn riêng của đền Bạch Mã trong hệ thống di tích gắn với kinh thành Thăng Long.

Giữa những lớp kiến trúc và đồ thờ được gìn giữ, hoạt động thờ tự vẫn là một phần của đời sống tại đền Bạch Mã. Không gian này không chỉ gắn với những câu chuyện về lịch sử kinh thành mà còn phản ánh sự tiếp nối của tín ngưỡng trong đời sống hiện tại.

Nằm trong không gian phố cổ, đền Bạch Mã tồn tại bên cạnh hoạt động thương mại, du lịch và sinh hoạt thường nhật. Bối cảnh ấy đặt ra yêu cầu bảo vệ không chỉ kiến trúc và hiện vật mà còn cả những tư liệu, câu chuyện văn hóa gắn với di tích.

Công tác gìn giữ di sản cần đi cùng việc nghiên cứu và giới thiệu thông tin chính xác. Truyền thuyết dân gian cần được phân biệt với tư liệu lịch sử; những thông tin về niên đại, kiến trúc và quá trình tu bổ cần có căn cứ rõ ràng. Đây cũng là cơ sở để công chúng tiếp cận di tích bằng sự hiểu biết, thay vì chỉ cảm nhận vẻ cổ kính qua hình thức bên ngoài.

Trong không gian thờ tự, hình ảnh người phụ nữ chắp tay trước ban thờ gợi lên sự hiện diện của tín ngưỡng trong đời sống thường nhật. Bên cạnh giá trị kiến trúc và lịch sử, chính những thực hành tâm linh của con người góp phần duy trì mối liên hệ giữa di tích với cộng đồng.

Giữa nhịp sống của phố cổ, đền Bạch Mã vẫn là nơi tín ngưỡng được tiếp nối bên cạnh những dấu tích kiến trúc và tư liệu lịch sử. Gìn giữ di tích vì thế không chỉ là bảo vệ một công trình cổ, mà còn là duy trì mối liên hệ giữa những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ với đời sống cộng đồng hôm nay.

Tác giả: Phạm Duy - Anh Thư - Giáp Thảo