Có thể miễn truy cứu hình sự nếu vi phạm kinh tế không trục lợi và đã bồi thường toàn bộ

Bộ Công an đang tổ chức lấy ý kiến đối với dự thảo hồ sơ chính sách Bộ luật Hình sự sửa đổi.

Trong số các nội dung được đề xuất, nhóm quy định về miễn trách nhiệm hình sự, tạm hoãn truy cứu và miễn hình phạt đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới luật gia và cộng đồng doanh nghiệp.

Theo quy định hiện hành, việc xem xét miễn trách nhiệm hình sự chỉ có thể thực hiện sau khi đã có quyết định khởi tố vụ án.

Điều này đồng nghĩa: dù cơ quan chức năng ngay từ đầu đã xác định được người vi phạm thuộc diện được miễn, vụ việc vẫn phải trải qua bước khởi tố mới có thể xử lý tiếp. Kết quả là phát sinh thêm thủ tục tố tụng không cần thiết, gây tốn kém thời gian và để lại hệ quả pháp lý không đáng có cho cá nhân, tổ chức liên quan.

Dự thảo đề xuất sửa đổi theo hướng: ngay trong giai đoạn giải quyết tin báo, tố giác tội phạm, nếu đã có căn cứ miễn trách nhiệm hình sự, cơ quan chức năng có thể ra quyết định không khởi tố vụ án thay vì buộc phải đi qua toàn bộ trình tự tố tụng.

Đây được nhìn nhận là bước điều chỉnh quan trọng theo hướng nhân đạo và thực tiễn hơn. Với những trường hợp đủ điều kiện miễn rõ ràng, việc không khởi tố ngay từ đầu không chỉ tiết kiệm nguồn lực tư pháp mà còn hạn chế tác động tiêu cực đến hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và uy tín của cá nhân liên quan.

Một đề xuất mới hoàn toàn trong dự thảo là cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.

Theo đó, với những hành vi vi phạm gây thiệt hại về kinh tế nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh không có yếu tố tham nhũng, mang lại hiệu quả thực tế cho địa phương hoặc đất nước và có khả năng khắc phục toàn bộ hậu quả, người vi phạm có thể được tạm hoãn truy cứu thay vì bị xử lý hình sự ngay lập tức.

Thời gian tạm hoãn là cơ hội để người vi phạm chủ động bồi thường, khắc phục hậu quả. Nếu trong thời gian đó họ đáp ứng đủ các điều kiện theo quy định, cơ quan chức năng sẽ xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoàn toàn.

Quy định này được đánh giá là góp phần phân hóa rõ ràng hơn giữa hai nhóm hành vi: một bên là vi phạm có yếu tố tham nhũng, trục lợi cá nhân; một bên là những sai phạm phát sinh trong quá trình thực thi nhiệm vụ, dám nghĩ dám làm vì lợi ích chung nhưng không may để lại hậu quả.

Dự thảo còn đề xuất miễn hình phạt đối với một số tội về trật tự quản lý kinh tế, nếu đồng thời thỏa mãn các điều kiện: hành vi không nhằm thu lợi bất chính cho cá nhân; xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh; và người vi phạm đã khắc phục, bồi thường toàn bộ thiệt hại.

Bồi thường toàn bộ được xem là yếu tố quan trọng, tránh trường hợp lợi dụng quy định để thoát trách nhiệm mà không thực sự sửa chữa hậu quả.

Đây cũng là cách pháp luật hình sự thể hiện ưu tiên kép: vừa bảo đảm tính nhân đạo, vừa buộc người vi phạm phải chịu trách nhiệm thực chất trước những thiệt hại đã gây ra.

Với các đề xuất sửa đổi lần này đặt trong bối cảnh Chính phủ đang đẩy mạnh cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích cán bộ và doanh nghiệp dám hành động, dám chịu trách nhiệm.

Nếu được thông qua, những thay đổi này có thể tạo ra hành lang pháp lý rõ ràng hơn để phân biệt giữa tội phạm kinh tế thực sự với các sai phạm phát sinh trong quá trình triển khai chính sách, góp phần để người có năng lực dám đảm nhận những nhiệm vụ khó mà không phải lo ngại bị quy kết hình sự nếu có rủi ro phát sinh ngoài ý muốn.

Dự thảo đang trong giai đoạn lấy ý kiến.