Chuyên gia tâm lý cảnh báo: Áp lực thi cử có thể dẫn đến rối loạn lo âu, trầm cảm ở học sinh

Những đứa trẻ âm thầm chịu áp lực

Bệnh nhi là bé gái 13 tuổi, ở Hà Nội. Theo gia đình, trẻ vốn là học sinh chăm ngoan, có học lực khá tốt. Tuy nhiên, thời gian gần đây, trẻ thường xuyên thức khuya để học, có xu hướng thu mình trong phòng riêng. Trẻ thường lo lắng vì sợ không đạt được kết quả học tập như mong muốn của bản thân và gia đình.

Sau khi kết quả một bài thi không như kỳ vọng, trẻ rơi vào trạng thái buồn chán và căng thẳng. Trong lúc tâm lý khủng hoảng, trẻ đã sử dụng thuốc giảm đau quá liều với mong muốn chấm dứt những đau khổ của bản thân. Khi phát hiện sự việc, gia đình lập tức đưa trẻ đến Bệnh viện Nhi Trung ương để cấp cứu và thăm khám. Nhờ được can thiệp y tế kịp thời, sức khỏe của trẻ hiện đã ổn định. Tuy nhiên, các bác sĩ cho biết những tổn thương về tâm lý có thể còn ảnh hưởng lâu dài nếu không được quan tâm, hỗ trợ đúng cách.

Tại Khoa Sức khỏe vị thành niên, một bé gái 14 tuổi khác cũng đang được điều trị do tình trạng lo âu kéo dài, kèm theo các cơn hoảng sợ tái diễn. Các bác sĩ cho biết trẻ học trường chuyên, ngoan và học lực tốt, nhưng gần một năm nay trẻ bắt đầu lo lắng về áp lực học tập, thi cử và xuất hiện tình trạng hồi hộp, tim đập nhanh, run tay chân, đau bụng, mất ngủ và sợ hãi vô cớ. Các biểu hiện lo âu xuất hiện dày hơn khi kỳ thi đến gần. Gần đây, trẻ có xu hướng thu mình, không muốn giao tiếp với mọi người và có hành vi tự gây tổn thương, làm đau bản thân bằng cách dùng vật sắc nhọn cắt vào tay của mình.

PGS.TS. Ngô Anh Vinh – Trưởng khoa Vị thành niên cho biết: Hai trường hợp trên chỉ là số ít trong các bệnh nhi đang được thăm khám, điều trị tại khoa. Mỗi ngày, khoa tiếp nhận hơn 50 trẻ đến khám, chủ yếu ở độ tuổi từ 10 đến 15 tuổi. Đây là giai đoạn vị thành niên với những sự thay đổi mạnh mẽ về tâm lý và sinh lý nên rất dễ mắc các rối loạn về cảm xúc.

PGS.TS. Ngô Anh Vinh cho rằng áp lực học tập hiện nay không chỉ đến từ kiến thức sách vở hay thi cử mà còn xuất phát từ tâm lý phải thành công của cả học sinh và phụ huynh. Trong môi trường cạnh tranh, nhiều em luôn đặt mục tiêu phải đạt điểm cao, đứng đầu lớp hoặc đỗ trường chuyên, từ đó dễ rơi vào trạng thái lo lắng, căng thẳng khi kết quả không như mong muốn. Bên cạnh đó, sự kỳ vọng từ gia đình đôi khi vô tình tạo thêm gánh nặng tâm lý cho trẻ.

Rối loạn lo âu, trầm cảm có phổ biến ở trẻ em và vị thành niên không? 

Rối loạn lo âu và trầm cảm là những rối loạn tâm thần phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên, hiện trở thành vấn đề sức khỏe cộng đồng được quan tâm trên toàn thế giới. Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều áp lực về học tập, các mối quan hệ xã hội và những biến đổi tâm sinh lý ở tuổi dậy thì, nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe tâm thần ở trẻ ngày càng gia tăng.

Tại Mỹ, gần 8,3% trẻ em trong khoảng 3-17 tuổi có rối loạn lo âu. Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia ước tính rằng tỷ lệ mắc rối loạn lo âu ở thanh thiếu niên từ 13 – 18 tuổi là 25% và tỷ lệ mắc chứng lo âu nghiêm trọng là khoảng 5,9%. 

Đối với trầm cảm, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây gánh nặng bệnh tật và suy giảm chức năng ở nhóm trẻ từ 10–19 tuổi. Tại Việt Nam, dù chưa có số liệu thống kê toàn quốc đầy đủ, nhiều nghiên cứu gần đây cho thấy tỷ lệ trầm cảm ở học sinh trung học phổ thông dao động từ 13% đến 30%, với các mức độ từ nhẹ đến nặng. Điều này cho thấy sức khỏe tâm thần học đường đang trở thành vấn đề cần được quan tâm đặc biệt.

Các chuyên gia cho rằng rối loạn lo âu và trầm cảm ở trẻ thường hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố như di truyền, đặc điểm tâm lý cá nhân và môi trường sống. Trong đó, áp lực học tập, kỳ vọng “con ngoan, trò giỏi” từ gia đình và nhà trường, cùng với thiếu sự chia sẻ và hỗ trợ tâm lý phù hợp, có thể vô tình tạo nên gánh nặng tinh thần kéo dài cho trẻ. Vì vậy, việc phát hiện sớm, hỗ trợ tâm lý kịp thời và xây dựng môi trường học tập, gia đình tích cực đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ sức khỏe tâm thần cho trẻ em và thanh thiếu niên.

Theo PGS.TS Ngô Anh Vinh, nhiều trẻ đến khám có xu hướng cố gắng duy trì hình ảnh “học sinh giỏi”. Khi không đạt kỳ vọng, các em dễ rơi vào căng thẳng kéo dài, lo âu hoặc trầm cảm.

Các triệu chứng lo âu, trầm cảm ở thanh thiếu niên thường gặp là: Dễ bị kích động, cáu gắt, bồn chồn kéo dài; Dễ tự ti, nhay cảm với lời phê bình; Thường xuyên lo lắng quá mức về những tình huống chưa xảy ra; Né tránh trải nghiệm mới, khó tập trung học tập; Rối loạn giấc ngủ như khó ngủ, ác mộng hay thay đổi thói quen ăn uống; đau đầu, buồn nôn không rõ nguyên nhân; Buồn chán không có lý do, thất vọng hay ủ rũ, nhạy cảm, dễ khóc lóc; Hạn chế giao tiếp xã hội, muốn ở một mình, ít nói chuyện, ít gặp gỡ; Có những lời nói tiêu cực về cuộc sống, có thể hiện trong nhật ký hoặc mạng xã hội.

Bên cạnh đó, trẻ có thể xuất hiện các triệu chứng cơ thể như: hồi hộp, tim đập nhanh, run tay chân, vã mồ hôi, chóng mặt, hụt hơi, đau đầu, đau bụng hoặc đau ngực không rõ nguyên nhân.

Tình trạng lo âu, trầm cảm cũng có thể khiến trẻ thu mình, ngại giao tiếp, né tránh hoạt động xã hội. Ngược lại, một số em lại có hành vi bốc đồng, tìm cảm giác mạnh như một cách đối phó với căng thẳng.

Lứa tuổi học đường, đặc biệt là học sinh cuối cấp và trung học phổ thông, thường phải đối mặt với nhiều áp lực. Vì vậy, cha mẹ cần hiểu rõ năng lực, sở trường của con để định hướng mục tiêu, lựa chọn trường lớp phù hợp, đồng thời lắng nghe tâm tư, nguyện vọng của con để hỗ trợ, động viên và giúp trẻ giải tỏa căng thẳng trong quá trình học tập. Bên cạnh đó, phụ huynh cần đảm bảo cho trẻ chế độ dinh dưỡng hợp lý, ngủ đủ giấc và duy trì tập luyện thể dục, thể thao để nâng cao sức khỏe tinh thần, giúp trẻ tự tin vượt qua kỳ thi. 

Khi trẻ có dấu hiệu lo âu hoặc trầm cảm, cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và can thiệp kịp thời.