Chùa Vĩnh Nghiêm: Trường Đại học Phật giáo đầu tiên của Việt Nam

“Ai qua Yên Tử, Quỳnh Lâm. Vĩnh Nghiêm chưa tới, thiền tâm chưa đành”. câu ca dao cổ như một lời nhắc nhở hướng về cội nguồn Phật giáo Trúc Lâm. Tọa lạc tại phường Tân An, Chùa Vĩnh Nghiêm (chùa Đức La) tự hào là Trường Đại học Phật giáo đầu tiên của Việt Nam. Trải qua 700 năm hình thành và phát triển dưới bóng thiền phái Trúc Lâm, ngôi chùa vẫn giữ vẹn nguyên những giá trị văn hóa, tâm linh và lịch sử vô giá của dân tộc.

Miền đất Phật 700 năm và dấu ấn Tam Tổ Trúc Lâm

Bắc Ninh là mảnh đất trù phú, được thiên nhiên ưu đãi ban tặng cho cảnh quan tươi đẹp cùng bề dày lịch sử lâu đời. Nơi đây lưu giữ nhiều làng nghề truyền thống độc đáo, các lễ hội đậm đà bản sắc văn hóa cùng vô số sản vật ngon nổi tiếng.

Nhưng nhắc đến Bắc Ninh, đến vùng Tây Yên Tử, sẽ là một thiếu sót lớn nếu bỏ qua vẻ đẹp văn hóa tâm linh, đặc biệt là chùa Vĩnh Nghiêm – chốn tổ linh thiêng của Thiền phái Trúc Lâm

Chùa Vĩnh Nghiêm được khởi dựng vào thời Vua Lý Thái Tông (năm 1028) với tên gọi ban đầu là Chúc Thánh. Đến thời Vua Trần Nhân Tông, ngôi chùa được mở mang, trùng tu quy mô và đổi tên thành Vĩnh Nghiêm. Tọa lạc trên địa phận thôn Đức La, ngôi cổ tự từ lâu đã gắn liền với đời sống tâm linh của người dân bản địa.

Chùa từng là nơi thuyết pháp của Trúc Lâm Tam Tổ (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và là nơi đào tạo, định chức danh cho các tăng sĩ thời Trần. Nơi đây được coi là chốn tổ của thiền phái Trúc Lâm, có vị trí đặc biệt trong lịch sử Phật giáo thời Trần nói riêng và Phật giáo Việt Nam nói chung.

Nằm trên một quả đồi thấp, sau lưng là dãy núi Cô Tiên, mặt hướng ra nơi tụ hội của sông Thương và sông Lục Nam, chùa Vĩnh Nghiêm có tổng diện tích khoảng 10.000m² với lối kiến trúc đăng đối, cân xứng, hài hòa, bao gồm 5 tổ hợp chính là: Tam quan, Tam bảo, Nhà Tổ đệ nhất, gác chuông và Nhà Tổ đệ nhị.

Kho tàng Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm – Di sản tư liệu thế giới quý giá

Nếu là người yêu thích tìm hiểu Phật giáo, ắt hẳn bạn sẽ biết đến Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Ninh) – ngôi đại học Phật giáo đầu tiên tại Việt Nam. Bên cạnh kiến trúc cổ kính, nơi đây còn lưu giữ hơn 3.000 mộc bản Kinh Phật cổ xưa – kho tàng di sản quý giá của dân tộc.

Ngày 16/5/2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới thuộc Chương trình “Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương”. Đến ngày 12/7/2025, quần thể di tích này tiếp tục được ghi danh là Di sản Văn hóa thế giới.  

Hệ thống 3.050 ván khắc gỗ chữ Hán - Nôm này không chỉ ghi chép kinh luật, lịch sử Thiền phái Trúc Lâm và các trước tác cao tăng mà còn đạt giá trị nghệ thuật đồ họa khắc gỗ đỉnh cao.

Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm nhìn từ góc độ mỹ thuật truyền thống như một tác phẩm mỹ thuật đồ họa khắc gỗ độc lập, chứ không chỉ là một bản sao khắc chữ khô khan theo cách thức thủ công khi phương tiện khoa học kỹ thuật thời bấy giờ chưa phát triển làm phương tiện để truyền bá Phật pháp bằng văn bản tới nhiều người.

Nội dung các tài liệu mộc bản chủ yếu ghi chép kinh luật nhà Phật, lịch sử hình thành và phát triển Thiền phái Trúc Lâm, trước tác của 3 vị tổ thiền phái là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Ngoài ra còn có các tác phẩm thơ, phú, nhật ký của Mạc Đĩnh Chi và một số vị cao tăng.

Ngoài ra, lễ hội Chùa Vĩnh Nghiêm diễn ra từ ngày 21 đến 23/3 hằng năm (12–14/2 âm lịch) cũng thu hút đông đảo du khách với các nghi thức tế tổ trang nghiêm và tục rước kiệu độc đáo của ba làng La.

Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được tổ chức vào ngày 14/2 âm lịch hàng năm, phù hợp với thời tiết mùa xuân, hợp mùa lễ hội. Ngày nay, các nhà sư gọi là ngày giỗ tổ chùa. Do là ngày giỗ tổ chùa nên tính chất lễ hội ít mà tính chất lễ giỗ nhiều hơn.

Thực hiện: Phạm Duy - Anh Thư - Giáp Thảo