Chậm đóng BHXH kéo dài: Khi Viện kiểm sát đứng đơn khởi kiện doanh nghiệp

Không phải mọi khoản nợ BHXH đều kết thúc ở những lần đôn đốc, nhắc nhở. Một vụ việc tại Hà Nội đang cho thấy một hướng xử lý khác: khi doanh nghiệp chậm, trốn đóng kéo dài và không khắc phục đầy đủ, cơ chế khởi kiện dân sự công ích có thể được sử dụng để yêu cầu thực hiện nghĩa vụ, qua đó bảo vệ quyền lợi của người lao động.

Vụ việc liên quan Công ty MD, có trụ sở tại xã Ứng Thiên, Hà Nội. Doanh nghiệp kê khai đóng BHXH cho 5 lao động nhưng có tình trạng chậm, trốn đóng kéo dài.

Sau khi BHXH cơ sở Ứng Hòa chuyển thông tin vi phạm, Viện Kiểm sát nhân dân khu vực 12 - Hà Nội phối hợp xác minh, làm việc và đôn đốc doanh nghiệp khắc phục. Công ty đã nộp một phần số tiền chậm đóng trong tháng 5 và tháng 6/2026.

Nhưng đến tháng 8/2026, theo hồ sơ, doanh nghiệp vẫn còn 158 triệu đồng phải thanh toán.

Đây là thời điểm cơ chế pháp lý mới được đặt vào một tình huống cụ thể.

Từ khoản nợ 158 triệu đồng đến vụ kiện tại tòa

Theo Luật BHXH năm 2024, cơ quan BHXH không có thẩm quyền khởi kiện. Vì vậy, BHXH cơ sở Ứng Hòa đã đề nghị VKSND khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích.

VKSND khu vực 12 với vai trò nguyên đơn đã khởi kiện, đề nghị Tòa án buộc Công ty MD thực hiện nghĩa vụ đóng BHXH. Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội đã thụ lý vụ án và đưa ra xét xử ngày 7/9/2026.

Việc khởi kiện được thực hiện theo Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội về thí điểm VKSND khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công.

Theo cơ chế này, cơ quan BHXH rà soát, phân loại các đơn vị vi phạm, cung cấp thông tin, hồ sơ liên quan và phối hợp với VKSND trong quá trình đôn đốc, xác minh, làm việc với doanh nghiệp.

Trường hợp đủ điều kiện nhưng không khắc phục vi phạm, VKSND xem xét thực hiện quyền khởi kiện theo thẩm quyền.

Điểm đáng chú ý của cơ chế này là quá trình xử lý được nối dài từ khâu phát hiện vi phạm đến biện pháp tố tụng. Cơ quan BHXH vẫn giữ vai trò chủ động trong việc phát hiện, rà soát, đôn đốc và cung cấp hồ sơ; trong khi VKSND thực hiện quyền khởi kiện theo cơ chế được Quốc hội cho phép thí điểm.

Với vụ Công ty MD, sau khi được cơ quan BHXH chuyển thông tin, VKSND khu vực 12 đã tham gia xác minh, làm việc và đôn đốc doanh nghiệp. Việc doanh nghiệp đã khắc phục một phần khoản nợ trong tháng 5 và tháng 6/2026 nhưng đến tháng 8 vẫn còn 158 triệu đồng chưa thanh toán là cơ sở để vụ việc được chuyển sang bước khởi kiện.

Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội sau đó đã thụ lý và đưa vụ án ra xét xử ngày 7/9/2026.

Vụ việc cho thấy vai trò chủ động của cơ quan BHXH trong việc phát hiện vi phạm, đôn đốc khắc phục, cung cấp thông tin và phối hợp với VKSND để xử lý các trường hợp chậm, trốn đóng bằng cơ chế pháp lý phù hợp.

Việc triển khai cơ chế khởi kiện công ích không nhằm gây khó khăn cho doanh nghiệp, mà hướng tới tăng cường kỷ cương, nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và bảo đảm quyền lợi an sinh chính đáng của người lao động.

Hơn 330 tỷ đồng được thu hồi sau kiểm tra

Nếu vụ Công ty MD cho thấy cách một khoản nợ BHXH cụ thể được xử lý bằng cơ chế khởi kiện dân sự công ích, thì số liệu của toàn hệ thống BHXH Việt Nam cho thấy quy mô của vấn đề rộng hơn nhiều.

Tính đến hết tháng 8/2026, toàn hệ thống BHXH Việt Nam đã ban hành quyết định kiểm tra tại 6.694 đơn vị. Trong đó có 5.920 đơn vị sử dụng lao động, 421 cơ sở khám bệnh, chữa bệnh BHYT, 188 đơn vị thuộc hệ thống BHXH và 165 tổ chức hỗ trợ phát triển đối tượng, chi trả chế độ.

Qua kiểm tra công tác thu BHXH, BHTN, BHYT, cơ quan BHXH yêu cầu truy thu hơn 70,2 tỷ đồng đối với 11.417 lao động chưa tham gia hoặc đóng thiếu thời gian; hơn 128,2 tỷ đồng đối với 40.146 lao động đóng thiếu mức đóng.

Đáng chú ý nhất là hơn 330 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHTN, BHYT đã được thu hồi.

Cùng với việc thu hồi, cơ quan BHXH đã ban hành hoặc tham mưu cấp có thẩm quyền ban hành 362 quyết định xử phạt vi phạm hành chính, với tổng số tiền hơn 3,1 tỷ đồng.

Công tác kiểm tra cũng ghi nhận những khoản phải thu hồi liên quan đến việc giải quyết chế độ. Cơ quan BHXH yêu cầu thu hồi về Quỹ BHXH hơn 9,1 tỷ đồng của 8.923 lượt lao động hưởng chế độ sai quy định; thu hồi về Quỹ BHTN 600 triệu đồng của 106 lượt lao động và thu hồi về Quỹ BHYT hơn 161,8 tỷ đồng do chưa đủ điều kiện thanh toán BHYT.

Những kết quả này được thực hiện trong bối cảnh BHXH Việt Nam tăng cường kiểm tra, xử lý các đơn vị chậm đóng, trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN.

Ngay từ những tháng đầu năm 2026, BHXH Việt Nam đã chỉ đạo BHXH các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm, nhất là đối với các đơn vị chậm đóng, trốn đóng; không để kéo dài tình trạng đã hoàn thành bước đôn đốc theo Nghị định số 274/2025/NĐ-CP nhưng chưa được kiểm tra, xử lý.

BHXH Việt Nam đồng thời yêu cầu theo dõi, đôn đốc và buộc các đơn vị được kiểm tra khắc phục đầy đủ các vi phạm đã được phát hiện.

Thời gian tới, cơ quan BHXH tiếp tục tăng cường kiểm tra các đơn vị có dấu hiệu vi phạm trên cơ sở phân tích dữ liệu, đánh giá mức độ tuân thủ và xác định rủi ro. Đồng thời, BHXH Việt Nam đẩy mạnh phối hợp với Công an, Thanh tra, Viện kiểm sát, Liên đoàn Lao động và các cơ quan liên quan để xử lý dứt điểm các trường hợp chậm đóng, trốn đóng kéo dài.

Song song với công tác kiểm tra, BHXH Việt Nam tiếp tục tham mưu xây dựng hành lang pháp lý về xử lý vi phạm trong lĩnh vực BHXH, BHTN, BHYT.

Theo phân công của lãnh đạo Bộ Tài chính, BHXH Việt Nam đã tham gia ý kiến trong quá trình xây dựng Nghị định số 90/2026/NĐ-CP và Nghị định số 283/2026/NĐ-CP của Chính phủ, tập trung vào các quy định về hành vi chậm đóng, trốn đóng; mức xử phạt; biện pháp khắc phục hậu quả và thẩm quyền xử phạt của cơ quan BHXH.

Từ một vụ việc cụ thể tại Hà Nội, cơ chế khởi kiện dân sự công ích đang mở thêm một phương thức xử lý đối với những trường hợp chậm, trốn đóng BHXH kéo dài. Cùng với kiểm tra, đôn đốc, thu hồi và xử phạt, cơ chế này hướng tới mục tiêu cuối cùng: bảo đảm nghĩa vụ đóng bảo hiểm được thực hiện và quyền lợi an sinh chính đáng của người lao động được bảo vệ.