Cần hoàn thiện hành lang pháp lý bảo vệ quyền tác giả báo chí trong thời đại AI

Phiên thảo luận “Bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI: Bảo vệ giá trị của nghề báo” diễn ra trong bối cảnh chuyển đổi số và sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc toàn bộ hệ sinh thái báo chí. Nội dung báo chí được số hóa hoàn toàn, lan truyền tức thời trên internet; mạng xã hội trở thành kênh tiếp cận thông tin chủ yếu của công chúng; trong khi các công cụ AI có khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp và tái tạo nội dung với quy mô chưa từng có.

Nếu như trước đây, câu chuyện quyền chủ yếu xoay quanh việc sao chép trái phép một bài báo hay một tác phẩm báo chí cụ thể thì ngày nay, vấn đề đã trở nên phức tạp hơn rất nhiều khi AI có khả năng thu thập, xử lý, tổng hợp và tái tạo nội dung với tốc độ chưa từng có.

Theo các diễn giả, vi phạm bản quyền tác giả tác phẩm báo chí hiện diễn ra dưới nhiều hình thức như sao chép nguyên văn bài viết, đăng lại toàn bộ nội dung trên website khác, chỉnh sửa tiêu đề hoặc thay đổi một số chi tiết để tái xuất bản; Các sản phẩm đa phương tiện như ảnh và video cũng thường xuyên bị khai thác trái phép thông qua việc cắt logo, thay đổi nhận diện hoặc đăng tải lại trên mạng xã hội mà không được sự đồng ý của cơ quan sở hữu... Tình trạng xâm phạm quyền tác giả không chỉ làm giảm doanh thu, ảnh hưởng tới hiệu quả thu phí nội dung mà còn làm suy giảm động lực sáng tạo của đội ngũ nhà báo, đồng thời tạo môi trường thuận lợi cho thông tin sai lệch, thông tin cắt ghép lan truyền trên không gian mạng.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Văn Bá, Tổng Biên tập Báo VietnamNet cho rằng, khi nhắc đến bản quyền báo chí, nhiều người thường nghĩ tới việc bảo vệ một tác phẩm khỏi hành vi sao chép trái phép. Tuy nhiên, trong bối cảnh AI đang thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ, điều cần đặt ra là một câu hỏi lớn hơn: Quyền tác giả báo chí thực sự đang được bảo về như thế nào?

Theo ông Bá, nếu một ngày nào đó AI có thể tổng hợp miễn phí mọi thông tin trên thế giới, công chúng vẫn tiếp tục đọc tin tức và cập nhật diễn biến mới mỗi ngày, nhưng các cơ quan báo chí lại không còn đủ nguồn lực để sản xuất tin tức gốc, thì điều đáng lo ngại nhất không phải là một bài báo bị sao chép mà là động lực tạo ra thông tin gốc đang bị bào mòn. “Từ đó xuất hiện một câu hỏi quan trọng:  Quyền tác giả đang bảo vệ một bài báo, một tài sản trí tuệ hay sâu xa hơn là bảo vệ khả năng để xã hội tiếp tục có những nguồn thông tin đáng tin cậy trong tương lai?”, ông Bá đặt vấn đề.

Phát biểu tại phiên thảo luận, ông Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam nhấn mạnh rằng vấn đề bản quyền báo chí đang trở nên phức tạp hơn bao giờ hết trong bối cảnh công nghệ số và AI phát triển mạnh mẽ. Các nền tảng và doanh nghiệp sử dụng nội dung báo chí cần có trách nhiệm trả phí tương xứng, đồng thời cần có các giải pháp công nghệ để phát hiện, nhận diện và xử lý hiệu quả các hành vi vi phạm bản quyền trên môi trường số.

“Dù AI ngày càng phát triển, giá trị cốt lõi của báo chí vẫn nằm ở sự sáng tạo, cảm xúc, tư duy phản biện và khả năng kiểm chứng thông tin của con người. Đây chính là những yếu tố tạo nên sự khác biệt và giá trị của các sản phẩm báo chí chuyên nghiệp. Những sản phẩm báo chí có giá trị được tạo nên từ sự sáng tạo và cảm xúc của con người. Đó cũng là điểm vượt trội so với các sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bởi AI”, ông Minh nhấn mạnh.

Tại phiên thảo luận, ông Nguyễn Quang Đồng, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Phát triển truyền thông cũng đặt ra nhiều vấn đề liên quan đến mô hình kinh doanh báo chí trong kỷ nguyên AI, khả năng bảo vệ tài sản trí tuệ và xây dựng nguồn thu mới cho các cơ quan báo chí.

Theo ông Đồng, mỗi cơ quan báo chí hiện nay sở hữu ba tài sản quan trọng gồm kho dữ liệu tích lũy qua nhiều năm, uy tín thương hiệu được xây dựng trong lịch sử và tệp độc giả, khách hàng sẵn có. Đây là những nguồn lực chiến lược cần được bảo vệ trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt trên môi trường số. Ông cho rằng việc bảo vệ tài sản trí tuệ cần được thực hiện xuyên suốt toàn bộ chuỗi giá trị, từ khâu sản xuất nội dung đến lưu trữ, phân phối và khai thác thương mại. Đồng thời, các cơ quan báo chí cần đầu tư nhiều hơn cho đội ngũ phóng viên, từ trang thiết bị tác nghiệp đến cơ chế khuyến khích sáng tạo nhằm tạo ra những sản phẩm có chất lượng và giá trị cao.

Cũng tại phiên thảo luận, các chuyên gia cũng cho rằng, trong bối cảnh các nền tảng số và công cụ AI ngày càng tham gia sâu vào quá trình phân phối thông tin, việc xây dựng cơ chế chia sẻ giá trị hợp lý giữa các bên trở thành yêu cầu cấp thiết. Để bảo vệ bản quyền báo chí trong kỷ nguyên AI, các đại biểu đề xuất tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, tăng cường thanh tra và xử lý vi phạm; đồng thời đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý, giám sát bản quyền. Bên cạnh đó, cần thúc đẩy sự liên kết giữa các cơ quan báo chí, nghiên cứu mô hình quản lý tập thể quyền báo chí và xây dựng cơ chế hợp tác, chia sẻ doanh thu giữa báo chí với các nền tảng số.