Lời tòa soạn: Chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống, từ kinh tế, giáo dục đến quản trị xã hội. Trong dòng chảy đó, thanh niên là lực lượng xung kích, sáng tạo, có khả năng tiếp thu và ứng dụng công nghệ mới một cách nhanh chóng.

Với mong muốn góp phần nhận diện rõ hơn chân dung "công dân số" Việt Nam, bên cạnh cơ hội – thách thức, cũng như vai trò của thanh niên trong kỷ nguyên mới, Chuyên trang truyền thông Pháp luật Pháp luật + (Báo Pháp luật Việt Nam) thực hiện loạt bài: "Bước vào kỷ nguyên mới: Tuổi trẻ Việt Nam tiên phong trong 'kỷ nguyên số'."

Loạt bài tập trung khắc họa hành trình của thế hệ trẻ từ việc tiếp cận công nghệ, tham gia môi trường số, tạo ra giá trị trong học tập, lao động, khởi nghiệp đến từng bước khẳng định vai trò dẫn dắt trong kỷ nguyên số. Đồng thời, cũng thẳng thắn chỉ ra các vấn đề đặt ra như nguy cơ lệch chuẩn hành vi, vi phạm pháp luật… trong môi trường số.

Đặc biệt, loạt bài góp phần lan tỏa thông điệp: Thanh niên Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành lực lượng tiên phong, thậm chí dẫn dắt kỷ nguyên số, nếu được trang bị đầy đủ năng lực và ý thức trách nhiệm xã hội.

Kỳ 1: Thế hệ "công dân số" trỗi dậy - Chậm thích nghi sẽ tụt lại phía sau

Tuổi trẻ bước vào "sân chơi" kinh tế số

Nhân dịp kỷ niệm 95 năm Ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh (26/3/1931-26/3/2026), Tổng Bí thư Tô Lâm đã gửi gắm tới thế hệ trẻ: "Yêu nước trong thời đại mới không chỉ thể hiện bằng cảm xúc, mà phải thể hiện bằng tri thức, năng lực hành động, tinh thần chinh phục những đỉnh cao mới của khoa học công nghệ và ý chí làm chủ tương lai đất nước".

Tinh thần chỉ đạo trong bài viết của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm là định hướng quan trọng để Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh và tuổi trẻ cả nước phấn đấu, rèn luyện.

Nhìn lại sự thay đổi có thể thấy được, thanh niên xưa và nay có nhiều điểm khác biệt rõ rệt do sự phát triển của công nghệ. Trước đây, thanh niên chủ yếu học tập qua sách vở và thầy cô, giao tiếp trực tiếp và tham gia các hoạt động ngoài trời.

Ngày nay, thanh niên có nhiều cơ hội tiếp cận tri thức và phát triển bản thân nhờ Internet và công nghệ số.

Thực tế, Tỉnh đoàn các tỉnh/TP đã chủ động cụ thể hóa bằng các chương trình, kế hoạch hành động, từng bước đưa chuyển đổi số trở thành nội dung xuyên suốt trong công tác Đoàn.

Theo chia sẻ của một cán bộ Đoàn tại Hà Nội, thanh niên phải là lực lượng tiên phong trong chuyển đổi số. Để vậy, các cấp bộ Đoàn chủ động đổi mới phương thức hoạt động, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong công tác tuyên truyền, quản lý và điều hành.

Bên cạnh các sản phẩm truyền thông số như video, infographic, livestream được triển khai rộng rãi thì các nền tảng mạng xã hội được khai thác hiệu quả, góp phần đưa thông tin đến gần hơn với Đoàn viên, Thanh niên và người dân.

Chuyển đổi số còn được áp dụng trong quản lý, điều hành như sử dụng phần mềm quản lý văn bản điện tử, chữ ký số, số hóa tài liệu bằng QR Code…, Đặc biệt, thanh niên còn hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt, cài đặt các ứng dụng số.

Ngoài ra, còn hỗ trợ người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến tại Trung tâm Phục vụ hành chính công, tuyên truyền trên các nền tảng số như Zalo, Facebook…

Có thể thấy được, không chỉ là công cụ giải trí, internet còn là nguồn tài nguyên giá trị cho giáo dục, phát triển cá nhân và kết nối xã hội.

Thích nghi nhanh là lợi thế

Thực tế, từ chiếc máy tính hay điện thoại thông minh, các bạn trẻ có thể học online, làm việc từ xa, kêu gọi tình nguyện, hay khởi nghiệp trên nền tảng số... đã không còn hiếm gặp.

Từ đây, nhiều người trẻ đã có thể tiếp cận tri thức toàn cầu, tạo ra thu nhập, thậm chí xây dựng thương hiệu cá nhân.

Đêm nào cũng vậy, 22h là thời điểm bạn Nguyễn Thanh Tùng - nhân viên thiết kế đồ họa (Bạch Mai, Hà Nội) cặm cụi trước màn hình máy tính với những dự án thiết kế logo từ khách hàng nước ngoài gửi tới.

Quá trình làm việc hoàn toàn diễn ra trên môi trường số, từ trao đổi ý tưởng qua Email, chỉnh sửa file theo phản hồi,... Có những thời điểm, cậu phải làm việc xuyên đêm để kịp tiến độ và múi giờ khác biệt.

Tùng cho rằng, công nghệ giúp bản thân kết nối với khách hàng toàn cầu, nhưng chính kỹ năng và tư duy mới quyết định mình có nắm được cơ hội hay không. Hàng tháng, ngoài thu nhập từ công việc thiết kế đồ họa ở công ty, Tùng còn có thêm khoảng 10-15 triệu đồng từ những đơn hàng bên nước ngoài.

Từng dành nhiều thời gian cho mạng xã hội theo cách "lướt cho vui", chỉ đến khi nhận ra cơ hội từ nền kinh tế số, Nguyễn Việt Anh (sinh viên một trường Đại học ở Hà Nội) mới bắt đầu học thiết kế qua các khóa online.

Từ một người sử dụng công nghệ để phục vụ học tập, giờ đây, Anh đã chuyển mình thành người làm chủ công nghệ – tạo ra sản phẩm, giá trị và thu nhập từ chính nền tảng số.

Hay bạn Võ Thủy Linh (xã Can Lộc, Hà Tĩnh) tốt nghiệp nhiếp ảnh nhưng quyết định mở studio riêng, tập trung quảng bá qua TikTok. Kết quả 70% khách hàng của cô đến từ kênh mạng xã hội này.

Từ những ví dụ trên cho thấy, tinh thần trách nhiệm của các bạn trẻ được thể hiện qua những hành động cụ thể, trên nhiều lĩnh vực. Họ không "nói suông" về lý tưởng mà nhập cuộc, dẫn đầu trong các phong trào xã hội bằng sức trẻ sáng tạo và nhiệt huyết.

Thực tế, không chỉ các bạn trẻ Việt Nam tận dụng lợi thế công nghệ để lập nghiệp, mà những người dân kinh doanh, tự do cũng không ngại thử nghiệm ý tưởng mới trong vũ trụ số nhằm tạo ra sản phẩm/dịch vụ mới, có giá trị cho xã hội.

Thay vì ngồi chờ khách tới mua hàng, một tiểu thương tại chợ 8/3 (phường Bạch Mai, Hà Nội) được con gái (đang học Đại học) dạy cách livestream trên Facebook, dùng mã QR để thanh toán và quản lý đơn hàng qua ứng dụng. Kết quả sau thời gian áp dụng, doanh thu tăng vọt hơn mong đợi.

Trong dòng chảy của kỷ nguyên số, thích nghi nhanh không còn là lợi thế, mà là yêu cầu bắt buộc. Muốn không bị bỏ lại phía sau, mỗi người cần chủ động học hỏi, nâng cao kỹ năng số và chuyển từ "người sử dụng" sang "người làm chủ" công nghệ. 

Bạn Phước Linh (Bắc Ninh), một nhân viên văn phòng kỳ cựu với 15 năm trong nghề nhưng ngại học các công cụ AI hay phần mềm quản lý mới.

Khi công ty chuyển đổi số toàn diện, Linh chán nản khi thấy mình khó học hỏi, trở nên "vô dụng". Có lẽ, đây là minh chứng rõ nhất cho việc "chậm thích nghi sẽ tụt lại phía sau".

Từ thực tế đó, thu hẹp khoảng cách số không chỉ là nhiệm vụ về công nghệ, mà còn là câu chuyện về giáo dục, chính sách và trách nhiệm xã hội – nơi mỗi người, đặc biệt là giới trẻ, cần chủ động nâng cao kỹ năng số để không bị đứng ngoài cuộc chơi.

Tuy nhiên, tình trạng chia sẻ thông tin sai lệch, vi phạm bản quyền hay ứng xử thiếu chuẩn mực trên mạng xã hội vẫn diễn ra.

Điều này cho thấy, "công dân số" không chỉ cần giỏi kỹ năng, mà còn phải có ý thức pháp luật và chuẩn mực đạo đức.

Trong dòng chảy ấy, một thế hệ "công dân số" đang trỗi dậy mạnh mẽ – năng động, sáng tạo, nhưng cũng đối diện không ít khoảng trống về kỹ năng, nhận thức và pháp luật.

Hoa Tiên - Duy Khương - Phạm Duy

Mời độc giả đón đọc Kỳ 2: Công nghệ không còn là "sân chơi" của riêng ai !