Bình dị, an yên dưới những mái nhà cổ trăm tuổi ở vùng Nhơn Trạch

Nét đẹp xưa

Huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai là vùng đất có tiềm năng về kinh tế và ngày càng hay da đổi thịt. Tuy nhiên trong cái hiện đại của ngày nay đâu đó nhiều nơi ở Nhơn Trạch vẫn giữ lại cho mình được nét cổ xưa, yên bình đến lạ dưới những mái nhà cổ, rêu phong theo vết tích của thời gian. Sự cổ kính ấy đã khiến cho bao người tìm về Nhơn Trạch chỉ để được chiêm ngưỡng vẻ đẹp, bình dị của những năm tháng xưa cũ.

Theo các bô lão kể lại, nhà cổ ở vùng Nhơn Trạch đã được xây dựng cách đây cả trăm năm và trường tồn cho đến hôm nay. Những ngôi nhà đã mang trong mình giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể để người Nhơn Trạch luôn lấy đó là niềm tự hào mỗi khi nói về nơi “Chôn nhau cắt rốn của mình”.

Trên thực tế nhà cổ hiện nay không chỉ là nơi ở của chủ nhân sở hữu mà nó còn có giá trị về mặt kiến trúc, nghệ thuật, mỹ thuật, là nơi lưu giữ văn hóa, truyền thống của gia đình, dòng họ, của xứ sở vùng đất phương Nam hiền hòa.

Các bô lão trong vùng kể lại, ngày ấy Nhơn Trạch có rất nhiều ngôi nhà gỗ với kiến trúc rất đẹp bởi những dáng nhà theo phong cách Nam bộ rất phù hợp với miền sông nước như Nhơn Trạch. Ngày nay khi Nhơn Trạch đang dần công nghiệp hóa cộng thêm những biến cố lịch sử thì hầu hết những ngôi nhà xưa dần bị thay thế bởi những ngôi nhà hiện đại, chỉ còn số ít vẫn được tôn tạo giữ gìn.

Ông Nguyễn Văn Hưng (89 tuổi) cho biết nhà cổ của Nhơn Trạch được xây dựng theo lối kiến trúc độc đáo cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX của vùng đất phương Nam trù phú. Sau bao năm tồn tại, ngày nay nhà cổ vẫn bảo lưu được cấu trúc không gian, cảnh quan của mình. Thể hiện được nền văn hóa phi vật thể phong phú, lối sống cộng đồng, quan hệ dòng họ, phong tục tín ngưỡng,… của người Nam bộ. Cũng nhờ vậy mà nhà cổ ở Nhơn Trạch luôn là địa điểm được du khách ghé đến tham quan.

Cũng theo ông Hưng, nhà cổ thường có kiến trúc theo kiểu 3 gian 2 chái, nằm giữa khu vườn tươi tốt. Phía trước là sân gạch, kế đến là khu vườn trồng mai, trà xanh, các loại cây cảnh, hai bên và phía sau nhà là vườn cây ăn trái. Lối vào cổng thường được trồng đinh lăng hoặc một loại cây được cắt tỉa gọn gàng. Đó chính là điểm nhấn của những ngôi nhà cổ, khiến cho du khách khi bước vào sẽ có cảm giác bình yên, thư thái, rất thoải mái như trở về chốn quê xưa.

Nhà cổ không bọc kín trong tường mái, mà thường mở hướng thông thoáng, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên, nhà thoáng với vườn rộng, ngõ đẹp. Nhà được tạo bởi hệ thống các cột, kèo, xiên, đòn tay, rui, xà…nối với nhau bằng những mộng, chốt trong thế liên hoàn vô cùng vững chãi trước nắng, gió, mưa,… Cùng với nghệ thuật trang trí bởi chạm, khắc gỗ tinh xảo như đầu đao, vì kèo, khuôn bông, bao lam… tạo nên tính mỹ thuật, vừa mang đậm nét văn hóa Nam bộ.

Ngoài ra còn có họa tiết dây leo, hoa lá, hồi văn, quyển thư, nho sóc, mai, chim chóc và những hình ảnh sản vật dân gian dân dã, gần gũi trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày. Đó cũng chính là những biểu trưng mang những ước mơ của chủ nhân những ngôi nhà về một cuộc sống thanh bình, no đủ, an nhàn, hạnh phúc, vui vẻ, trường thọ. Tất cả được thể hiện một các bình dị, hồn nhiên, sinh động, thực tế nhưng mang tính nghệ thuật cao.

Để hiểu rõ hơn giá trị của nhà cổ ở vùng Nhơn Trạch, phóng viên đã tìm về xã Phú Hội, Phước Thiền,… để tham quan một số ngôi nhà cổ tại đây.

Ngôi nhà cổ đầu tiên chúng tôi ghé thăm đó là nhà cổ gần trăm tuổi của ông Trần Ngọc Khánh, ấp Bến Cam, xã Phước Thiền (huyện Nhơn Trạch). Ông Khánh cho biết ngôi nhà cổ của gia đình ông đã qua 1 lần khôi phục nhưng vẫn giữ lại dáng xưa. Ông Khánh nói rằng ngôi nhà này do ông nội của ông Khánh xây và đến nay đời ông Khánh vẫn giữ gìn và cố gắng giữ thêm nhiều đời sau.

Cố gắng giữ gìn tôn tạo

“Thời đó, ông tôi là người khá giả mới xây dựng nổi ngôi nhà và phải thuê thợ xây dựng trong 4 năm liền mới hoàn thành. Diện tích căn nhà 300m2, được làm bằng gỗ giáng hương và căm xe, bên trên được chạm trổ hoa, rồng, phượng rất cầu kỳ, mái lợp ngói âm dương. Khi Pháp xâm chiếm vùng Nam bộ, gia đình tôi có nhiều người tham gia cách mạng nên căn nhà bị phá gần như hư hỏng hết. Sau ngày đất nước thống nhất, tôi đã tìm đúng loại gỗ và thuê thợ khôi phục lại căn nhà như ban đầu. Và để giữ được căn nhà kiến trúc như xưa, mỗi năm tôi lại phải tốn vài chục triệu đồng bảo dưỡng”, ông Khánh chia sẻ.

Tạm biệt ông Khánh, chúng tôi tìm đến nhà cổ họ Đào ở ấp Phú Mỹ 2, xã Phú Hội (huyện Nhơn Trạch) là căn nhà cổ nhất tại huyện Nhơn Trạch vì có tuổi đời trên 100 năm. Vào giữa thế kỷ 19, họ Đào là một phú gia ở vùng Phú Hội đã thuê thợ làm căn nhà theo kiểu chữ “Đinh”, rộng 446m2. Đây là một trong những điểm đến hấp dẫn cho những du khách đến tham quan vùng đất Nhơn Trạch. Anh Đào Mỹ Trí Nhân, đời thứ 4 sống trong căn nhà, kể lại: “Ngôi nhà được bố trí 114 cây cột vuông, tròn được chạm trổ hoa văn cầu kỳ. Qua mỗi đời đều phải trùng tu nhiều lần, nhưng vẫn giữ nguyên kiểu dáng không thay đổi. Và đây là điểm đến của nhiều khách du lịch trong và ngoài nước. Ngoài ra, các đoàn làm phim khi quay cảnh xưa ở Nam bộ thường đến đây thuê để thực hiện. Trong đó, có một số bộ phim nổi tiếng đã từng quay cảnh ở đây như: Lục Vân Tiên, Ma Mười, Bình Tây Đại Nguyên Soái… Cũng có nhiều du khách trong và ngoài tỉnh Đồng Nai cũng thường tìm đến nhà cổ Họ Đào của gia đình tôi để chiêm ngưỡng, tham quan”.

Chia tay chủ nhân nhà cổ họ Đào chúng tôi lại tiếp tục quay về xã Phước Thiền nơi có nhà cổ của gia đình bà Dương Kim Hoa. Chia sẻ với chúng tôi bà Hoa nói rằng căn nhà của gia đình bà đã trải qua 6 đời sinh sống nên đang xuống cấp. Thời gian qua có nhiều du khách nước ngoài đến tham quan đã rất thích thú với nhà cổ của gia đình bà. Nhiều người khuyên bà Hoa nên giữ nguyên kiến trúc ban đầu nhưng theo bà Hoa để giữ gìn nhà cổ rất tốn kém bởi phải sử dụng toàn gỗ xịn, khó tìm.

“Nhà là nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm của gia đình tôi, những bào mòn của thời gian khiến cho nhà bị mối mọt và cũng muốn giữ gìn. Nhưng tôi cũng sẽ cố gắng hết sức để giữ lại một phần của ngôi nhà xưa”, bà Hoa chia sẻ.

Rời những ngôi nhà xưa, chúng tôi cũng mong muốn nhà cổ ở Nhơn Trạch với những nét kiến trúc độc đáo sẽ được chính chủ nhân của ngôi nhà tôn tạo giữ gìn. Đây sẽ là địa điểm, không gian văn hóa thu hút sự quan tâm, tìm hiểu, nghiên cứu và trải nghiệm của du khách nói chung và học sinh, sinh viên, các nhà nghiên cứu nói riêng. Qua đó, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc của địa phương Nhơn Trạch và giữ nét đẹp của Nam bộ xưa.

Ban Quản lý di tích và danh thắng huyện Nhơn Trạch cho biết địa phương chiếm gần 50% số lượng nhà cổ ở Đồng Nai. Nơi còn giữ được nhiều ngôi nhà cổ là xã Phước Thiền, Phú Hội. Tuy nhiên, trải qua thời gian nhà cổ xuống cấp, nhiều chủ nhân khi sửa lại đã thay đổi kết cấu nhưng giá trị của nhà cổ mang lại là vô cùng lớn lao, quý giá.