BHXH tự nguyện - Mở rộng cơ hội có lương hưu đối với lao động phi chính thức

Với việc Luật BHXH năm 2024 giảm số năm đóng tối thiểu để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm, bổ sung chế độ trợ cấp thai sản, cùng chính sách hỗ trợ mức đóng cao hơn từ ngân sách, người lao động phi chính thức có thêm cơ hội tham gia, duy trì quá trình đóng và tích lũy để hưởng lương hưu khi về già.

Đây là nhóm lao động có nhu cầu an sinh rất lớn nhưng thu nhập thường không ổn định, việc làm linh hoạt, khó tham gia BHXH bắt buộc.

Vì vậy, phát triển BHXH tự nguyện không chỉ là nhiệm vụ mở rộng diện bao phủ BHXH, mà còn là giải pháp quan trọng để bảo đảm an sinh lâu dài cho nông dân, lao động tự do, tiểu thương, người làm nghề không có hợp đồng lao động và các nhóm dễ bị tổn thương.

Từ chủ trương lớn đến những thay đổi chính sách sát với người dân

Nghị quyết số 28-NQ/TW ngày 23/5/2018 của Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam khóa XII về cải cách chính sách BHXH xác định BHXH là một trụ cột chính của hệ thống an sinh xã hội; hướng tới xây dựng hệ thống BHXH đa tầng, linh hoạt, hiện đại, chia sẻ và hội nhập quốc tế.

Trong định hướng đó, BHXH tự nguyện có vai trò đặc biệt quan trọng, bởi đây là chính sách dành cho nhóm lao động không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.

Nếu BHXH bắt buộc là điểm tựa an sinh cho người lao động trong khu vực có quan hệ lao động ổn định, thì BHXH tự nguyện mở ra “cánh cửa” để lao động phi chính thức cũng có cơ hội được bảo vệ khi hết tuổi lao động.

Sau hơn 7 năm thực hiện Nghị quyết số 28-NQ/TW, số người tham gia BHXH tự nguyện tăng nhanh. Trong đó:

- Năm 2018, cả nước có 277.190 người tham gia BHXH tự nguyện; đến năm 2019 tăng lên 558.109 người, tương ứng tăng 101,3% so với năm 2018.

- Từ năm 2020 đến năm 2025, số người tham gia tiếp tục tăng qua từng năm; đến hết năm 2025 đạt 2.619.258 người, tăng 13,83% so với năm 2024, đạt 5,49% lực lượng lao động trong độ tuổi.

Cùng với tăng diện bao phủ, chính sách BHXH tự nguyện cũng được điều chỉnh theo hướng thực chất hơn, gần hơn với nhu cầu của người dân.

Điểm thay đổi đáng chú ý của Luật BHXH năm 2024 là giảm số năm đóng BHXH tối thiểu để được hưởng lương hưu từ 20 năm xuống 15 năm.

Quy định này có ý nghĩa lớn đối với người tham gia BHXH tự nguyện, nhất là những người bắt đầu tham gia khi tuổi đã cao, thời gian tích lũy chưa dài hoặc thu nhập chưa ổn định.

Việc giảm điều kiện về thời gian đóng giúp nhiều người có thêm cơ hội đủ điều kiện hưởng lương hưu hằng tháng, thay vì rời khỏi hệ thống hoặc chỉ nhận BHXH một lần. Khi có lương hưu, người tham gia không chỉ có nguồn thu nhập ổn định khi về già, mà còn được cấp thẻ BHYT theo quy định, qua đó giảm bớt gánh nặng chi phí khám, chữa bệnh trong giai đoạn tuổi cao.

Một điểm mới khác là Luật BHXH năm 2024 bổ sung chế độ trợ cấp thai sản vào chính sách BHXH tự nguyện. Quy định này giúp chính sách BHXH tự nguyện không chỉ gắn với hưu trí, tử tuất, mà còn mở rộng thêm quyền lợi thiết thực cho người tham gia.

Chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện từ ngân sách nhà nước cũng tiếp tục được hoàn thiện. Theo quy định, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc, đều có thể tham gia BHXH tự nguyện và được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm trên mức đóng BHXH hằng tháng, tính trên mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Nội dung này đã được quy định tại Nghị định số 159/2025/NĐ-CP ngày 25/6/2025 của Chính phủ. Trong đó:

Người tham gia BHXH tự nguyện được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng theo tỷ lệ phần trăm (%) trên mức đóng BHXH tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn theo quy định tại khoản 2 Điều 31 và khoản 1 Điều 36 của Luật Bảo hiểm xã hội, cụ thể:

- Bằng 50% đối với người tham gia thuộc hộ nghèo, người đang sinh sống tại xã đảo, đặc khu theo quy định của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ;

- Bằng 40% đối với người tham gia thuộc hộ cận nghèo;

- Bằng 30% đối với người tham gia là người dân tộc thiểu số;

- Bằng 20% đối với người tham gia khác.

Bên cạnh hỗ trợ từ ngân sách trung ương, nhiều địa phương cũng chủ động ban hành chính sách hỗ trợ thêm cho người tham gia BHXH tự nguyện. Tính đến tháng 3/2026, có 28/34 tỉnh, thành phố có nghị quyết hỗ trợ từ ngân sách địa phương cho người tham gia BHXH tự nguyện, trong đó có Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Bắc Ninh, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An, Ninh Bình…

Đảm bảo quyền lợi người tham gia

BHXH Việt Nam đã bám sát các nghị quyết của Đảng, Quốc hội, Chính phủ và chỉ đạo của Bộ Tài chính; kịp thời cụ thể hóa chỉ tiêu, nhiệm vụ triển khai trong toàn hệ thống; đồng thời phối hợp với các bộ, ngành, cấp ủy, chính quyền địa phương trong phát triển người tham gia BHXH tự nguyện. Qua đó, các chỉ tiêu Nghị quyết số 28-NQ/TW đề ra đến năm 2025 về cơ bản đã đạt được, trong đó nổi bật là chỉ tiêu phát triển người tham gia BHXH tự nguyện. Kết quả này phản ánh nỗ lực đồng bộ từ hoàn thiện chính sách, tăng hỗ trợ mức đóng, đổi mới truyền thông đến tổ chức dịch vụ phục vụ người dân.

Cùng với phát triển người tham gia, công tác giải quyết, chi trả các chế độ BHXH, BHTN tiếp tục được thực hiện kịp thời, đúng quy trình, quy định. Hết tháng 3/2026, toàn quốc chi trả lương hưu, trợ cấp BHXH hằng tháng cho hơn 3,5 triệu người; tăng gần 410.000 người so với năm 2018, tương ứng tăng 13,23%. Việc thực hiện các nghị định về điều chỉnh lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hằng tháng cũng được triển khai kịp thời, góp phần bảo đảm quyền lợi cho người thụ hưởng. Đây là cơ sở thực tiễn quan trọng để người dân nhìn thấy rõ hơn giá trị của việc tham gia BHXH: đóng góp khi còn khả năng lao động để có điểm tựa thu nhập khi về già.

BHXH Việt Nam đã đẩy mạnh cung cấp dịch vụ công trực tuyến, tái cấu trúc quy trình nghiệp vụ, kết nối, chia sẻ dữ liệu với các bộ, ngành, địa phương. Những đổi mới này giúp người dân, doanh nghiệp tiếp cận chính sách thuận tiện hơn, giảm thời gian, giấy tờ và chi phí tuân thủ. Đến hết năm 2025, BHXH Việt Nam đã cung cấp 84 dịch vụ công trực tuyến đối với toàn bộ 25 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền; trong đó có 70 dịch vụ công trực tuyến toàn trình và tích hợp lên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Tính đến tháng 3/2026, hệ thống của BHXH Việt Nam đã xác thực hơn 100,2 triệu thông tin công dân trong cơ sở dữ liệu do BHXH Việt Nam quản lý với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư; đồng thời triển khai khám, chữa bệnh BHYT bằng căn cước công dân gắn chip tại 100% cơ sở khám, chữa bệnh BHYT.

Những kết quả này không chỉ tạo thuận lợi cho người dân khi sử dụng dịch vụ, mà còn giúp công tác quản lý, phát triển người tham gia và thụ hưởng chính sách ngày càng minh bạch, chính xác, hiệu quả hơn.

Trong bối cảnh già hóa dân số, thị trường lao động biến đổi nhanh, số lao động phi chính thức còn lớn, phát triển BHXH tự nguyện là nhiệm vụ có ý nghĩa lâu dài. Khi người lao động hiểu rõ quyền lợi, được Nhà nước hỗ trợ một phần mức đóng và được phục vụ thuận tiện hơn, chính sách BHXH tự nguyện sẽ có thêm điều kiện trở thành điểm tựa bền vững cho hàng triệu người dân khi về già.

Nhân vật người thật việc thật

Anh Phan Viết Tuấn trú tại phố Hồi Quan, phường Tam Sơn, tỉnh Bắc Ninh là lao động nam đầu tiên tham gia BHXH tự nguyện được nhận trợ cấp thai sản khi vợ sinh con tại đây. Anh Tuấn cho biết: "Thú thật, ban đầu tôi tham gia BHXH tự nguyện chỉ với mục đích tích lũy để có lương hưu sau này cho đỡ gánh nặng con cái. Tôi không hề nghĩ rằng khi vợ sinh con, mình cũng được Nhà nước hỗ trợ một khoản tiền thai sản như khi đi làm công ty. Số tiền này thực sự rất thiết thực để tôi lo bỉm sữa cho bé trong những ngày đầu mới sinh mà thủ tục hưởng cũng rất đơn giản, thuận lợi, nhanh chóng."

Trường hợp anh Tuấn được hưởng trợ cấp thai sản theo Điều 94, Luật BHXH năm 2024: “Đối tượng có thời gian đóng BHXH tự nguyện hoặc vừa có thời gian đóng BHXH bắt buộc vừa có thời gian đóng BHXH tự nguyện từ đủ 06 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng trước khi sinh con được hưởng trợ cấp thai sản khi thuộc một trong các trường hợp sau đây:

a) Lao động nữ sinh con;

b) Lao động nam có vợ sinh con”.

Theo BHXH cơ sở Từ Sơn - Bắc Ninh, câu chuyện của anh Phan Viết Tuấn nhận trợ cấp thai sản đã thu hút sự quan tâm của đông đảo người dân lao động tự do nơi đây. Tại các khu chợ, làng nghề, câu chuyện về "tham gia BHXH tự nguyện mà được tiền thai sản" đang trở thành chủ đề bàn tán sôi nổi. Việc chi trả kịp thời, đúng đối tượng không chỉ khẳng định uy tín của cơ quan BHXH mà còn cho thấy sự quan tâm của Đảng và Nhà nước trong việc xây dựng chính sách an sinh toàn diện.

Việc tham gia BHXH tự nguyện không chỉ là "của để dành" cho tuổi già, mà còn là người bạn đồng hành cùng các gia đình trẻ ngay trong những cột mốc quan trọng của cuộc đời./.