Bản sắc dân tộc trong lễ cúng Tất niên

Xin đừng "dìm hàng" người nông dân trồng hoa tết

Chuyện dài lì xì Tết

Lễ tất niên (hay còn gọi là tiệc tất niên) là một nghi lễ nhằm đánh dấu kết thúc một năm và chuẩn bị bước sang năm mới. Đây là phong tục tập quán đã có từ lâu đời và mang nét đẹp văn hóa của người Việt Nam.

Theo Lịch Vạn Niên của tác giả Trần Đình Tuấn thì lễ tất niên thường được tiến hành vào chiều ngày 30 Tết. Vào ngày này, mọi người thường quây quần bên nhau, tổ chức tiệc mừng, văn nghệ, để tổng kết, nhìn lại một năm đã qua, cùng đón giao thừa và mừng năm mới. Họ tận hưởng bầu không khí ấm cúm và tràn ngập niềm vui bên cạnh các thành viên trong gia đình sau một năm tất bật học tập, làm việc và chạy đua với cuộc sống.

Về cơ bản, mỗi gia đình vào ngày 30 Tết sẽ chuẩn bị hai mâm cúng: Một mâm cúng tất niên và cũng là để ăn tối; mâm còn lại được chuẩn bị cho cúng giao thừa. Người thắp hương và đọc văn khấn báo cáo với ông bà, tổ tiên thay cho gia đình thường là người đàn ông lớn nhất trong gia đình hoặc con trai trưởng. Các thành viên còn lại sẽ đứng phía sau làm lễ vái. Để cho giản tiện và phù hợp với cuộc sống hiện tại, nhiều gia đình gộp chung lễ cúng tất niên với lễ cúng giao thừa.

Lễ vật cũng như mâm cơm cúng Tất niên không nặng về vật chất, tùy theo điều kiện và tâm ý của gia chủ mà chuẩn bị

Tùy từng vùng miền mà có những đặc trưng riêng. Tại Miền Bắc sẽ có gà luộc lá chanh, canh móng giò hầm măng, miến lòng gà, xôi, bánh chưng, nem, giò lụa, giò xào.... Miền Trung hay có giò lụa, gà bóp rau răm, thịt heo luộc, giá chua.... Riêng Miền Nam thì sẽ là tôm khô, củ kiệu, thịt kho nước dừa ăn chung với dưa giá.

Theo học giả Đan Long, tác giả của cuốn Bàn về Lịch Vạn Niên, mâm cúng Tất niên đạm bạc, chỉ cần có đầy đủ các vị, các hàng đại diện cho các món mặn, chay, thể hiện được sự phong phú trong đời sống hàng ngày của cuộc sống. Lễ cúng Tất niên trước là để cúng thần linh, ông bà tổ tiên, sau là cho con cháu, mọi thành viên trong gia đình được hưởng lộc và nói chuyện trò vui vẻ trong những giờ, phút cuối cùng của một năm trong không khí gia đình đầm ấm.

Dù mỗi miền một phong tục và có các món ăn đặc trưng trong mâm cúng Tất niên nhưng đặc điểm chung là dù ở đâu, vùng miền nào, bánh chưng (có nơi gọi là bánh tét) là một món không thể thiếu trong mâm cúng Tất niên của mỗi gia đình tại Việt Nam.

Bên cạnh đó, cách bày trí mâm cúng Tất niên cũng có nét truyền thống riêng. Khi bày, gia chủ thường sẽ đặt ở trên mặt chiếc bàn nhỏ phía dưới bàn thờ mà không để lên trên. Trên bàn thờ chính chỉ để hoa tươi, quả tươi, một ít tiền vàng mã mang tính tượng trưng hoặc 1 cặp bánh trưng hay đĩa xôi, đĩa chè.

Hoa quả tươi trên bàn thờ trong lễ cúng Tất niên được gọi là mâm ngũ quả (gồm 5 loại khác nhau, mỗi loại tượng trưng cho một ước nguyện của gia chủ, thông qua tên gọi và màu sắc).

Hương và đèn cũng được chuẩn bị hết sức cầu kỳ và mang ý nghĩa riêng. Hương là tượng trưng cho tinh tú, là sự nối kết giữa âm và dương. Đèn tượng trưng cho mặt trăng, mặt trời (luôn phải có 2 cây đèn ở hai bên ban thờ).

Tùy theo văn hóa tín ngưỡng của từng gia đình, từng vùng miền mà có thêm những vật cụ khác nhau để tượng trưng cho tấm lòng của gia đình cầu tài, cầu lộc, hay cầu bình an trong gia đạo. Từ đó, mỗi thành viên trong gia đình sẽ có được một tâm thế bình an, ấm áp để đón một năm mới sắp đến.