A Sanh và Huyền thoại người lái đò trên sông Pô Cô
Ông không chỉ hoàn thành nhiệm vụ mà còn lập nhiều chiến công khi trực tiếp tham gia chiến đấu, phá hủy xe quân sự, tiêu diệt địch.
Người anh hùng giữa đại ngàn Tây Nguyên
Giữa những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ, trên dòng sông Pô Cô cuộn chảy nơi vùng biên giới Gia Lai, có một người lái đò đã trở thành huyền thoại. Ông là A Sanh, tên thật Puih San, người làng Nú, xã Ia Krái (nay là Ia Khai), huyện Ia Grai cũ.
Ngày 22/8/1998, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Nhưng từ rất lâu trước đó, trong lòng đồng đội và người dân Tây Nguyên, ông đã là một “anh hùng” thực thụ – người ngày đêm chèo thuyền độc mộc, đưa bộ đội vượt sông giữa mưa bom bão đạn.
Hình ảnh ấy đã đi vào thi ca và âm nhạc qua bài thơ “Người lái đò trên sông Pô Cô” của Mai Trang và ca khúc cùng tên do nhạc sĩ Cẩm Phong phổ nhạc. Suốt những năm tháng chiến tranh, bài hát được phát trên sóng Đài Tiếng nói Việt Nam như lời hiệu triệu, khích lệ tinh thần chiến đấu của quân và dân cả nước.
Tuyến lửa Trường Sơn và những chuyến đò sinh tử
Trong kháng chiến, tuyến đường Trường Sơn huyền thoại giữ vai trò đặc biệt quan trọng, vận chuyển vũ khí, lương thực và lực lượng từ Bắc vào Nam. Khi đi qua địa phận Gia Lai – Kon Tum, dòng Pô Cô trở thành một thử thách lớn.
Để bảo đảm hành quân an toàn, Bộ Tư lệnh Binh đoàn Trường Sơn mở thêm nhiều nhánh đường nhỏ, trong đó có những bến vượt sông bằng thuyền độc mộc. Đoạn sông qua Gia Lai được chia thành ba bến: phà 6, phà 8 và phà 10, cách nhau hơn 500m để phòng khi địch đánh phá.
Tiểu đội lái đò gồm 6 người, chia làm 3 tổ, phối hợp cùng lực lượng phòng không và bảo vệ hai bờ. Ban đêm, khi làng bản chìm vào giấc ngủ, những chuyến thuyền bắt đầu lặng lẽ rời bến. Có những đêm cao điểm, Puih San chèo hơn 30 chuyến, đưa hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông an toàn, phục vụ các chiến dịch lớn như trận Plei Me.
Tám mùa rẫy cầm mái chèo lướt sóng, dưới mưa bom bão đạn, ông không chỉ hoàn thành nhiệm vụ mà còn lập nhiều chiến công khi trực tiếp tham gia chiến đấu, phá hủy xe quân sự, tiêu diệt địch. Ngày 21/1/1965, ông vinh dự được kết nạp vào Đảng.
Sau ngày Tây Nguyên sạch bóng quân thù, Puih San trở về làng cũ thì hay tin vợ con đã bị địch sát hại. Mất mát ấy không gì bù đắp nổi, nhưng ông tiếp tục cống hiến trong quân đội, hoàn thành xuất sắc nhiều nhiệm vụ ở các cương vị khác nhau.
Năm 1980, ông trở về đời thường với thân phận bệnh binh. Vẫn bên dòng Pô Cô, ông sống giản dị, giữ trọn phẩm chất người lính Cụ Hồ. Mùa xuân năm 2000, ông qua đời ở tuổi 63.
“Ông già Pô Kô” và chuyện tình giữa chiến tranh
Cùng thế hệ với A Sanh, Rah Lan Pêng – người dân quen gọi là “Ông già Pô Kô” – cũng là một trong những người chèo đò năm xưa. Tham gia du kích từ năm 1963, ông vừa làm nhiệm vụ đưa bộ đội vượt sông, vừa bám làng vận động nhân dân trong ấp Chư Nghé không nghe theo địch.
Trong những lần hoạt động bí mật, ông gặp và yêu cô gái Jrai Ksor Pyếp. Tình yêu của họ nảy nở giữa gian khó, bom đạn. Đám cưới năm 1968 không heo gà, không rượu cần, chỉ có đồng đội làm chứng. Sau đó, cả hai tiếp tục tham gia cách mạng: ông chèo đò, bà tải đạn, tải thương.
Năm 1973, con gái đầu lòng ra đời giữa những ngày chiến sự còn khốc liệt. Sau hòa bình, họ cùng dân làng khai hoang, làm thủy lợi, trồng lúa nước, cà phê, điều… Ông vẫn vào rừng chọn gỗ sao, đẽo thuyền độc mộc giúp bà con – không bán, chỉ nhận một bữa rượu vui.
Chúng tôi đến làng Nú hôm nay và tận mắt thấy những đổi thay bên dòng Pô Cô. Làng Nú xưa nằm sát bến sông nay đã di dời theo dự án thủy điện Sê San. Những bến phà 6 và 10 chìm dưới lòng hồ, chỉ còn ký ức. Làng mới khang trang với nhà xây kiên cố, điện, đường, trường, trạm đầy đủ. Người dân phát triển lúa nước, cây công nghiệp, chăn nuôi, đời sống cải thiện rõ rệt.
Dòng Pô Cô không còn ầm ào vượt ghềnh thác mà lặng lẽ trôi giữa lòng hồ thủy điện, tiếp tục nuôi sống cư dân đôi bờ. Tuy vậy, số thuyền độc mộc còn lại chỉ đếm trên đầu ngón tay; những người biết đẽo thuyền cũng chỉ còn vài già làng.
Nhưng huyền thoại về người lái đò năm xưa vẫn sống mãi. Mỗi khi giai điệu “Người lái đò trên sông Pô Cô” vang lên, ký ức về một thời Trường Sơn rực lửa lại hiện về – nơi có những con người bình dị mà phi thường, như A Sanh, như Rah Lan Pêng – những “cánh hoa rừng” đã làm nên trang sử hào hùng giữa đại ngàn Tây Nguyên.
